Kleurweergave (CRI) uitgelegd: wat Ra 80, Ra 90 en R9 betekenen

Wat meet de kleurweergave-index?

De kleurweergave-index (Ra) zegt hoeveel kleuren onder een lamp afwijken van dezelfde kleuren onder een referentielicht met dezelfde kleurtemperatuur. Een score van 100 betekent geen verschil, lagere scores betekenen dat kleuren doffer of verschoven ogen.

De methode is vastgelegd door de Internationale Commissie voor Verlichting (CIE) in de publicatie CIE 13.3. Men meet acht vastgelegde testkleuren, gedekte tinten van rood tot paars, onder de lamp en onder het referentielicht, en berekent per kleur het verschil. Het gemiddelde van die acht is de algemene index Ra. CIE 13.3 kent daarnaast zes extra testkleuren die niet in Ra meetellen: een verzadigd rood, geel, groen en blauw, een huidtint en een bladgroen. Het verzadigde rood heet R9, en daar komen we op terug.

Een gloeilamp en een halogeenlamp hebben een kleurweergave van 100: hun licht is het referentielicht. Licht.de, het kenniscentrum van de Duitse verlichtingsindustrie, schrijft dat goede ledlampen tot Ra 98 halen, maar dat de kwaliteit sterk verschilt tussen producten.

Wat zie je bij Ra 80, 90 en 95?

Sinds september 2021 moeten de meeste lichtbronnen die in de EU verkocht worden een kleurweergave van minstens 80 hebben. Lager mag alleen nog voor lichtbronnen voor buiten en voor industriële toepassingen, en voor een paar zeer sterke ontladingslampen. Licht.de raadt Ra 80 aan als minimum voor binnenruimtes en Ra 90 of hoger waar kleuren goed moeten overkomen.

Het verschil tussen 80 en 90 klinkt klein. Naast elkaar zie je het meteen: een tomaat oogt onder Ra 80 doffer en bruiniger, onder Ra 95 dieper rood. Huid krijgt onder Ra 80 iets grauws, en een eiken vloer verliest een deel van zijn warme toon.

Waarom moet je R9 apart bekijken?

Ra gebruikt alleen gedekte testkleuren, en juist een verzadigd rood zit er niet in. Een witte led maakt zijn licht meestal met een blauwe chip en een fosforlaag die een deel van dat blauw omzet. Diep rood zit daar weinig in. Een lamp kan zo Ra 80 halen met een lage of zelfs negatieve R9.

Hoe laag de lat ligt, zie je aan het Amerikaanse ENERGY STAR-label: dat eist voor ledlampen een Ra van minstens 80 en een R9 boven nul. Dat is een ondergrens, geen kwaliteitsniveau. Voor een keuken, een eettafel of een spiegel raden we een R9 van minstens 50 aan. Staat R9 niet in de productgegevens, dan is Ra 90 de beste aanwijzing die je hebt.

R9 is belangrijk omdat zoveel van wat we beoordelen rood bevat: vlees, tomaten, rode paprika, wijn, lippen, de doorbloeding van huid. Onder licht met een lage R9 ziet eten minder vers uit en een gezicht vermoeider.

Waar maakt kleurweergave het meeste uit?

• Keuken. Licht.de vraagt in de keuken minstens Ra 80 voor alle lichtbronnen, om de kwaliteit van eten en de gaarheid te kunnen beoordelen. Boven het werkblad loont Ra 90. Meer in keukenverlichting.
• Badkamerspiegel. Make-up, scheren en huid beoordelen vragen een hoge kleurweergave en licht van opzij. Hier is Ra 90 een ondergrens en Ra 95 de moeite. Zie badkamerverlichting.
• Eettafel. Eten en gezichten aan tafel, onder een hanglamp die je van dichtbij ziet.
• Kledingkast en dressing. Zwart en donkerblauw onderscheiden lukt pas met goed licht en een goede kleurweergave.
• Kunst, boeken en planten. Een schilderij onder Ra 80 is een ander schilderij. Bladgroen (R14) en huidtinten (R13) vallen bij planten en portretten op.
• Hobby en werk met kleur. Naaien, schilderen, fotobewerking: kies Ra 95 en een neutrale lichtkleur.

In een woonkamer, slaapkamer of gang volstaat Ra 80 meestal. Wie er geen verschil in prijs voor betaalt, wint ook daar met Ra 90.

Kleurweergave en lichtkleur zijn twee verschillende dingen

Lichtkleur, in Kelvin, zegt of het licht warm of koel oogt. Kleurweergave zegt hoe natuurgetrouw de kleuren zijn bij die lichtkleur. Een amberkleurige filamentlamp van 2200 K met Ra 90 maakt alles warm en oranje, maar binnen die warmte onderscheid je rood, bruin en paars goed. Een lamp van 4000 K met Ra 80 is helder en koel, maar rood en huid ogen er vlak in.

Omdat Ra vergelijkt met een referentie van dezelfde kleurtemperatuur, zegt een hoge Ra niets over of het licht op daglicht lijkt. Hoe je de lichtkleur kiest, staat in lichtkleur kiezen.

Hoe lees je de kleurweergave op de verpakking?

Volgens de Europese ecodesignregels moet de kleurweergave op de verpakking van elke lichtbron staan, en in de Europese productdatabank EPREL, die je via de QR-code op het energielabel opent. Vaak zie je ook een code van drie cijfers, zoals 827, 930 of 940. Het eerste cijfer is de klasse van de kleurweergave: 8 voor Ra 80 tot 89, 9 voor Ra 90 en hoger. De laatste twee zijn de Kelvin gedeeld door honderd. Een 927 is dus 2700 K met minstens Ra 90.

Wantrouw “hoge kleurweergave” zonder getal. Een fabrikant die Ra 95 haalt, schrijft dat erbij, en een goede fabrikant noemt ook R9.

Waarom ogen twee lampen met dezelfde Ra toch anders?

Omdat Ra een gemiddelde is. Twee lampen met Ra 90 kunnen de acht testkleuren op een andere manier halen: de ene is sterk in rood en zwakker in blauwgroen, de andere omgekeerd. Het gemiddelde is hetzelfde, het beeld niet. Daarom zeggen de extra indices, zoals R9 voor rood en R13 voor huid, meer over een specifieke toepassing dan Ra alleen.

Daarnaast kan de tint van het wit verschillen, ook bij dezelfde Kelvin: het ene wit neigt een fractie naar roze, het andere naar groen. Dat heeft met kleurconsistentie te maken, niet met kleurweergave. De Europese regels laten tussen exemplaren een afwijking toe tot een MacAdam-ellips van zes stappen. In een rij spots op een witte muur kan dat zichtbaar zijn. Meer daarover in lichtkleur kiezen.

Ledstrips en armaturen met ingebouwde led

Bij een armatuur met ingebouwde led kies je de kleurweergave samen met het armatuur, want je kunt de lamp later niet vervangen door een betere. Kijk dus voor je koopt in de productgegevens. Bij ledstrips zijn de verschillen groot: COB-strips, met een doorlopende lichtlijn zonder puntjes, halen bij sommige fabrikanten Ra boven 90. LEDVANCE geeft dat bijvoorbeeld op voor zijn COB-strips. Voor een strip onder keukenkastjes is dat het verschil tussen een werkblad dat er schoon uitziet en een dat grauw oogt.

Kost een hoge kleurweergave energie?

Een beetje. Om rood en huid goed te tonen moet een lamp meer licht in het rode deel van het spectrum geven, waar het oog minder gevoelig is. Dat kost lumen per watt. Lucide geeft voor zijn dim-to-warm GU10-spot een kleurweergave van 95 en een lichtstroom van 320 lumen bij 5 W. Dat is 64 lumen per watt, en Lucide vermeldt bij die lamp energieklasse G. Hij verbruikt nog altijd een tiende van een halogeenspot. Waarom zulke lampen laag scoren op het label, lees je in het energielabel voor verlichting.

Voor de meeste ruimtes weegt dat verschil niet op tegen kleuren die er beter uitzien. In een gang die de hele nacht brandt, kan Ra 80 met een hogere lichtopbrengst de betere keuze zijn.

Bestaat er een betere maat dan Ra?

De CIE publiceerde in 2017 een nieuwere index, CIE 224, met 99 testkleuren in plaats van acht. Die score, Rf, beschrijft de getrouwheid van kleuren nauwkeuriger. De CIE zegt er zelf bij dat Rf Ra niet vervangt, niet voor productgegevens en niet voor regelgeving. Sommige fabrikanten vermelden naast Ra ook Rf en een maat voor verzadiging, Rg, volgens een Amerikaanse methode. Kom je die tegen, dan geldt: Rf hoog is getrouw, Rg boven 100 betekent iets verzadigder dan de referentie.

Hoe test je kleurweergave thuis?

Leg een paar voorwerpen met sterke kleuren onder de lamp: een rode tomaat of appel, een stuk groente, een kleurrijk boek, je eigen hand. Vergelijk met een tweede lamp van dezelfde lichtkleur, naast elkaar. Verschillende lichtkleuren vergelijken heeft geen zin: dan zie je het kleurverschil van het licht, niet de kleurweergave.

Gebruik geen foto als bewijs. Een telefooncamera corrigeert de kleur automatisch en strijkt juist de verschillen glad die je wilt zien.