Lichtkleur kiezen: welke Kelvin past bij welke ruimte?

Wat betekent Kelvin bij een lamp?

De kleurtemperatuur, uitgedrukt in Kelvin (K), beschrijft of wit licht warm en geelachtig of koel en blauwachtig oogt. Het getal komt uit de natuurkunde. Een voorwerp dat je verhit, gloeit eerst dieprood, dan oranje, geel en uiteindelijk blauwachtig wit. Een klassieke gloeilamp brandde rond 2700 K, een halogeenlamp iets hoger. Een ledlamp gloeit niet, daarom spreekt men van gecorreleerde kleurtemperatuur: het licht van de led lijkt op dat van een gloeiend voorwerp van die temperatuur.

Het voelt omgekeerd aan, maar een hoger getal betekent kouder licht. 2200 K is amber, 6500 K is blauwachtig daglicht.

Lichtvakmensen delen wit licht in drie groepen in: warm wit onder 3300 K, neutraal wit van 3300 tot 5300 K en daglichtwit boven 5300 K. In een woning speelt bijna alles zich af tussen 2200 en 4000 K, en binnen dat stuk zie je elke stap van 300 à 500 K duidelijk.

Welke lichtkleur kies je per ruimte?

Licht.de, het kenniscentrum van de Duitse verlichtingsindustrie, raadt voor de woonkamer warm wit van 2700 tot 3300 K aan. Voor de andere ruimtes geeft de tabel de gangbare keuze en de reden.

Hoe zien 2200, 2700, 3000 en 4000 K eruit?

2200 K: amber, zoals een gedimde gloeilamp

Dit is het licht van filamentlampen met amberkleurig glas en van een gloeilamp die op een kwart gedimd brandt. Het hoort bij lampen die je ziet: een kale lamp in een hanglamp, een kaarslamp in een wandlamp, een tafellamp in de vensterbank. Om te lezen of te koken is het te oranje. Blauw en groen worden dof, wit wordt crème.

2700 K: het vertrouwde warme wit

De lichtkleur van de oude gloeilamp en de standaard voor woonruimtes. Hout, terracotta, leer en huid krijgen er een warme toon van. Wie twijfelt, kiest in woon- en slaapkamer 2700 K.

3000 K: iets frisser, nog altijd warm

Ongeveer de kleur van halogeen. Wit, grijs en beton blijven wit in plaats van geel te kleuren. Daarom past 3000 K in keukens en badkamers met veel witte of grijze oppervlakken, en op een schilderij of een kast waarvan je de echte kleuren wilt zien.

4000 K: neutraal wit

Het licht van kantoren en werkplaatsen. Helder en zakelijk, en ’s avonds in een woonkamer al snel kil. Op een bureau overdag of als werkbladverlichting onder keukenkastjes werkt het wel, op voorwaarde dat je het apart schakelt van het warme licht in de rest van de kamer.

Boven 4000 K

Licht van 5000 tot 6500 K komt in de buurt van daglicht bij een bewolkte hemel. Thuis is het nuttig in een garage, een atelier of een hobbyhoek waar je kleuren beoordeelt, en weinig daarbuiten.

Waarom is ’s avonds warm en gedimd licht beter?

Licht doet meer dan je laten zien. Het stuurt ook de biologische klok, via cellen in het oog die vooral gevoelig zijn voor blauwgroen licht. In 2022 publiceerde een internationale groep slaaponderzoekers in PLOS Biology concrete aanbevelingen, uitgedrukt in melanopische lux aan het oog: overdag minstens 250, in de drie uur voor het slapengaan hoogstens 10 en ’s nachts hoogstens 1.

Lichtkleur helpt daarbij, maar hoeveelheid telt even zwaar. Volgens dezelfde publicatie hebben veel warmwitte leds voor thuis, van 2700 tot 3000 K, een zo laag melanopisch aandeel dat ze de avondgrens makkelijker halen. Een felle lamp van 2700 K kan je klok toch meer prikkelen dan een gedimde lamp van 4000 K. De Nederlandse Gezondheidsraad wees in 2015 al op het hogere aandeel blauw licht in leds en op de invloed daarvan op de biologische klok, en vroeg om producten met minder blauw licht voor het gebruik ’s avonds.

Praktisch: warm wit in de leefruimtes, dimbaar, en ’s avonds een derde of minder van het licht aan. Wat dat in de slaapkamer betekent, staat in slaapkamerverlichting.

Een ouder idee is dat warm licht alleen bij weinig lux prettig is en koel licht bij veel lux, de zogenaamde Kruithof-curve uit 1941. Een overzicht van later onderzoek door Steve Fotios, gepubliceerd in 2017, vond daar weinig steun voor: proefpersonen vonden vooral te weinig licht onprettig, zonder voorkeur voor een bepaalde kleurtemperatuur. Kies de lichtkleur dus naar het moment en de ruimte, en zorg in elk geval voor genoeg licht.

Dim-to-warm, instelbaar wit of een vaste lichtkleur?

Er zijn vier manieren om met lichtkleur te spelen. Ze lijken op elkaar, maar werken anders.

• Dim-to-warm. De lamp wordt warmer als je dimt, zoals een gloeilamp vroeger. Lucide geeft voor zijn dim-to-warm GU10-spot 3000 K op vol vermogen en 2200 K gedimd, met een compatibele dimmer. Je hoeft niets in te stellen: op vol licht om te koken, gedimd voor de avond.
• Instelbaar wit, ook CCT of tunable white genoemd. Lichtkleur en lichtsterkte stel je los van elkaar in, met een afstandsbediening, een app of een knop op het armatuur. Handig in een badkamer of een open keuken die ook leefruimte is.
• Keuzeschakelaar. Sommige armaturen hebben een schuifje met twee of drie lichtkleuren, die je bij de installatie kiest. Dat is geen dimfunctie, maar je hoeft bij de bestelling nog niet te kiezen, en je kunt na de installatie bijsturen.
• Slimme lampen. Een lamp met wifi, Bluetooth of Zigbee doet allebei via een app en kan op een tijdschema werken. Licht.de noemt dat voor de keuken: ’s ochtends helder licht met meer blauw, ’s avonds warm en gedimd.

Let op met dimmers: een dim-to-warmlamp heeft een dimmer nodig die bij de lamp past, en een slimme lamp mag juist níet achter een gewone dimmer. Hoe dat zit, lees je in ledlampen dimmen.

Mag je lichtkleuren in één ruimte mengen?

Binnen wat je in één blik ziet, liever niet. Een plafondlamp van 4000 K boven tafellampen van 2700 K maakt een kamer onrustig: het oog past zich aan het ene licht aan, en het andere valt daardoor op als te geel of te blauw. Een vuistregel uit de praktijk is om lampen in één zichtveld niet meer dan 300 K te laten verschillen.

Verschillende zones mogen wel verschillen. Werkbladverlichting van 3000 of 4000 K in de keuken en 2700 K boven de eettafel ernaast werkt, zolang je ze apart schakelt. ’s Avonds zet je dan het werklicht uit.

Waarom twee lampen van 2700 K toch verschillend kunnen ogen

Kelvin zegt alleen hoe warm of koel het licht is, niet of het een tikje naar roze of naar groen neigt. Twee lampen met hetzelfde getal kunnen daarom naast elkaar verschillen. De Europese ecodesignverordening 2019/2020 verplicht ledlampen om binnen een MacAdam-ellips van zes stappen te blijven, een maat voor de kleurafwijking tussen exemplaren. Dat houdt grote verschillen tegen, maar naast elkaar op een witte muur zie je kleinere verschillen nog.

Koop spots voor één ruimte daarom in één keer, van hetzelfde type, en vervang bij een defect liefst niet één spot door een ander merk. Is dat toch gebeurd, zet de afwijkende lamp dan op een plek waar je hem niet naast de andere ziet.

Hoe kleuren materialen onder warm en koel licht?

Warm licht haalt het rood en geel in materialen naar boven: eiken, noten, baksteen, terracotta en leer. Koeler licht laat wit, grijs, beton, blauw en groen zuiverder ogen. Een witte keuken met grijs werkblad kan onder 2200 K vergeeld lijken, een donkere houten kast onder 4000 K vlak en grijs.

Lichtkleur is iets anders dan kleurweergave. Kleurweergave, in Ra of CRI, zegt hoe natuurgetrouw kleuren worden getoond bij een gegeven lichtkleur. Een lamp van 2700 K met Ra 95 laat kleuren echter zien dan een lamp van 2700 K met Ra 80, al blijft de toon bij beide warm. Meer daarover in kleurweergave en CRI.

Waar staat de lichtkleur op de verpakking?

De Europese regels verplichten fabrikanten de kleurtemperatuur in Kelvin op de verpakking van elke lichtbron te zetten. Vaak staat er ook een code van drie cijfers, zoals 827 of 930. Het eerste cijfer is de klasse van de kleurweergave (8 voor Ra 80 tot 89, 9 voor Ra 90 en hoger), de laatste twee zijn de Kelvin gedeeld door honderd. Een 930 is dus 3000 K met Ra 90 of beter.

Sommige merken schrijven alleen WW, NW of CW: warm wit, neutraal wit, koel wit. Die afkortingen zijn niet vastgelegd. In ons eigen aanbod staat CW bij hetzelfde merk zowel voor 4000 K als voor 6000 K. Kijk dus altijd naar het getal.