Hoeveel lumen heb je nodig? Lichtsterkte per ruimte, uitgerekend

Hoeveel lumen heb je per vierkante meter nodig?

Voor het basislicht in een woonkamer reken je met 200 à 300 lumen per vierkante meter vloer. Een keuken, een badkamer of een thuiswerkplek vraagt 550 à 900 lumen per vierkante meter. Die getallen komen uit twee stappen: eerst bepaal je hoeveel licht er op de vloer of op het werkvlak moet aankomen, uitgedrukt in lux, en daarna reken je dat om naar wat de lampen samen moeten uitstralen, uitgedrukt in lumen.

Lumen is de hoeveelheid licht die een lamp in alle richtingen uitstraalt. Lux is de hoeveelheid licht die op een oppervlak valt: één lux is één lumen per vierkante meter. Een lamp van 800 lumen boven een tafel van 1 m² zou dus 800 lux geven als al het licht precies op die tafel viel. Dat gebeurt nooit. Een deel gaat naar de muren en het plafond, een deel blijft in de kap hangen, en hoeveel de muren terugkaatsen hangt af van hun kleur.

Watt zegt daar niets meer over. Watt is het stroomverbruik, en een ledlamp van 3,8 W geeft evenveel licht als een gloeilamp van 60 W. Verderop staat de omrekentabel.

Hoeveel lux heeft elke ruimte nodig?

Voor woningen bestaat er geen bindende norm, anders dan voor werkplekken. De Europese norm voor werkplekken binnen, EN 12464-1, geeft wel bruikbare vergelijkingspunten: 500 lux om te lezen en te schrijven, 100 lux in gangen en andere verkeersruimten. Licht.de, het kenniscentrum van de Duitse verlichtingsindustrie, raadt in de keuken 500 tot 650 lux op het werkblad aan en in de badkamer minstens 300 lux. Voor de woonkamer en de slaapkamer zijn de waarden hieronder gangbare praktijk.

De taakwaarden gelden op de plek van de taak, niet in de hele kamer. Een bureau van 500 lux in een kamer van 300 lux is goed; een hele woonkamer op 500 lux is te fel om in te ontspannen. Daarom tel je leeslampen en werkbladverlichting niet mee in het basislicht, maar plan je ze er apart bij.

Waarom je niet gewoon lux maal vierkante meter rekent

Lux maal oppervlakte geeft het licht dat op de vloer moet aankomen. De lampen moeten meer uitstralen, omdat er onderweg licht verloren gaat. Lichtontwerpers rekenen dat uit met de rendementsmethode, in Duitstalige vakliteratuur het Wirkungsgradverfahren. Het aandeel van het lamplicht dat het werkvlak bereikt, hangt volgens die methode af van drie dingen: hoe het armatuur zijn licht verdeelt, hoeveel plafond, muren en vloer terugkaatsen, en de verhouding tussen de afmetingen van de kamer en de hoogte van de lampen.

Voor een gewone kamer met een wit plafond en lichte muren komt in de praktijk iets meer dan de helft van het lamplicht op het werkvlak terecht. Daaruit volgt de vuistregel:

lumen = lux × m² ÷ 0,55

Gebruik 0,6 voor een ruime kamer met een wit plafond, witte muren en lampen die naar beneden schijnen. Gebruik 0,45 bij donkere muren, een plafond hoger dan 3 m of veel lampen met stoffen of donkere metalen kappen. Die factor bevat ook een kleine marge voor stof en voor het licht dat ledlampen in de loop van hun leven verliezen.

Hoe verandert de plafondhoogte het aantal lumen?

Hoe hoger de lampen hangen, hoe meer licht er eerst op de muren valt, en hoe minder er rechtstreeks op de vloer of de tafel komt. Lichtplanners drukken dat uit in de ruimte-index: lengte maal breedte, gedeeld door de hoogte van de lampen boven het werkvlak maal de som van lengte en breedte. Een lage index betekent een smalle of hoge ruimte, en meer verlies.

Neem dezelfde kamer van 5 bij 4 meter, met het werkvlak op 0,75 m. Met een plafond van 2,6 m hangen de lampen 1,85 m boven het werkvlak, en is de index 20 ÷ (1,85 × 9) = 1,2. Met een plafond van 3,5 m wordt dat 20 ÷ (2,75 × 9) = 0,8. In de rekentool hierboven vraagt die hogere kamer voor dezelfde 150 lux 15 à 20 procent meer lumen. Om dezelfde reden verliest een kleine kamer meer licht aan de muren dan een grote.

Een hanglamp lager hangen helpt om dezelfde reden. De verlichtingssterkte onder een lamp neemt af met het kwadraat van de afstand: wat op 1 meter 400 lux geeft, geeft op 2 meter nog 100 lux. Daarom hangt een hanglamp boven een eettafel op ongeveer 60 cm boven het blad, zoals licht.de aanbeveelt, en niet op 1 meter. De details per tafelmaat staan in hanglamp boven de eettafel.

Smalle, hoge ruimtes zoals een trappenhal verliezen het meeste licht aan de muren. Daar werkt licht op de wanden zelf, met wandlampen, vaak beter dan meer lumen aan het plafond.

Wat doet de kleur van muren, plafond en vloer?

Een witte muur kaatst het grootste deel van het licht terug, een donkere muur slorpt het grootste deel op. Voor werkplekken noemt EN 12464-1 een reflectie van 0,7 tot 0,9 voor het plafond, 0,5 tot 0,8 voor de muren en 0,2 tot 0,4 voor de vloer. Een kamer met die waarden past bij de factor 0,55. Licht.de waarschuwt voor de badkamer dat donkere tegels licht opnemen en dat je dan duidelijk sterkere lampen nodig hebt.

Drie gevolgen die je bij het plannen merkt:

• Bij donkergroene, antraciet of donkerhouten wanden reken je met 0,45 in plaats van 0,55. Dat is ongeveer 20 procent meer lumen.
• Indirect licht, van een uplighter of een lichtlijn in een koof, werkt alleen via het plafond. Is dat plafond donker of van ruw hout, dan blijft er weinig van over.
• Een lichte muur verlichten maakt een kamer ruimer zonder dat de vloer feller wordt. Licht op wanden telt in het gevoel van helderheid meer mee dan de lux op de vloer.

Hebben ouderen meer licht nodig?

Ja, en het verschil is groot. Volgens licht.de heeft iemand van 60 gemiddeld twee keer zoveel lux nodig als een kind of een tiener voor dezelfde taak. Het gezichtsvermogen neemt met de jaren af, en meer licht compenseert daar een deel van.

Woon je met oudere mensen, reken de taakverlichting dan met anderhalf keer de richtwaarde en zorg dat alles dimbaar is. Dan kan dezelfde lamp fel genoeg zijn voor de krant van de één en zacht genoeg voor de tv van de ander. Let vooral op trappen en drempels, waar je moet zien waar je je voet zet.

Hoeveel lumen geeft een lamp die vroeger 40, 60 of 100 watt was?

Toen gloeilampen verdwenen, legde de Europese Unie vast wanneer een fabrikant mag zeggen dat een nieuwe lamp gelijkwaardig is aan een gloeilamp van zoveel watt. Die tabel is nog altijd de handigste omrekening.

De lichtstroom moet sinds september 2021 groot op de verpakking van elke lichtbron staan; dat schrijft de Europese ecodesignverordening 2019/2020 voor. Een ledlamp van 806 lumen vervangt dus een gloeilamp van 60 W, ongeacht of hij 3,8 of 8 W verbruikt. Wat dat verschil in watt jaarlijks scheelt, reken je uit in wat LED echt bespaart.

Eén lamp aan het plafond of meerdere lichtpunten?

Meerdere, bijna altijd. De lumen uit de tabel zijn een totaal voor de kamer, geen opdracht voor één armatuur. Eén centrale lamp met 5000 lumen geeft harde schaduwen, donkere hoeken en verblinding als je ernaar kijkt. Dezelfde 5000 lumen over vijf lampen geeft licht waar je het gebruikt en laat de wanden meedoen.

Licht.de adviseert in de keuken minstens twee armaturen verspreid over het plafond, zodat je niet in je eigen schaduw staat. Het principe geldt overal: basislicht dat de ruimte vult, taaklicht dicht bij de taak, en accentlicht op wanden of kasten. Hoe je dat in een woonkamer verdeelt, staat in woonkamerverlichting. Werk je met spots, reken dan aantal en tussenafstand uit met de spotcalculator.

Liever te veel lumen met een dimmer dan te weinig

Te weinig licht los je alleen op met extra lampen. Te veel licht los je op met een draai aan de dimmer. Plan daarom 20 à 30 procent boven de richtwaarde en maak het basislicht dimbaar. ’s Avonds brandt het dan op een derde, bij het schoonmaken of als er bezoek met slechte ogen komt op vol vermogen.

Niet elke ledlamp en niet elke dimmer werken samen. Welke combinatie flikkert en welke niet, staat in ledlampen dimmen.

Welke fouten maken mensen het vaakst bij het berekenen van lumen?

1. Rekenen met watt. Twee filamentlampen van ongeveer 5 W kunnen 380 of 600 lumen geven. Alleen de lumen op de verpakking tellen.
2. De kap vergeten. Bij een armatuur met een fitting is de lumenwaarde die van de lamp. Een stoffen kap of een donkere metalen kap houdt daar een flink deel van tegen. Bij een armatuur met ingebouwde led kijk je of de fabrikant de lichtstroom van de led of van het hele armatuur opgeeft.
3. Alles op het plafondpunt zetten. Eén felle lamp in het midden verlicht vooral de tafel en laat de hoeken donker.
4. Leeslicht meetellen als basislicht. Een vloerlamp van 1500 lumen naast de zetel maakt die plek helder, niet de kamer.
5. Donkere muren negeren. Een donkere wandkleur kost al snel een vijfde van je licht.