Woonkamerverlichting: zo plan je licht in lagen

Waarom is één plafondlamp in de woonkamer niet genoeg?

Eén lamp in het midden van het plafond moet de hele kamer verlichten en tegelijk goed leeslicht geven. Dat lukt niet. Is hij fel genoeg om te lezen, dan is hij te fel om te ontspannen en kijk je vanaf de bank recht in de lichtbron. Is hij gedimd, dan wordt het in de hoeken donker en lees je in je eigen schaduw. Gezichten krijgen van recht boven harde schaduwen onder ogen en neus.

Licht.de, het voorlichtingsplatform van de Duitse verlichtingsindustrie, adviseert daarom voor een gemiddelde woonkamer van 20 m² minstens drie en liever vijf lampen, in plaats van de vroeger gebruikelijke ene lamp in het midden. Het verschil zit niet in de hoeveelheid licht, maar in de verdeling: licht op de plekken waar je het gebruikt, en licht op de wanden zodat de kamer ruimer en rustiger oogt.

Welke lagen heeft goede woonkamerverlichting?

Lichtplanners werken met drie lagen. Elke laag heeft een eigen taak, en de kunst is ze los van elkaar te kunnen schakelen.

• Algemeen licht is het licht waarmee je veilig door de kamer loopt en dingen terugvindt. Dat kan een plafondlamp zijn, maar ook indirect licht tegen het plafond, een rij wandlampen of een lichtlijn in een verlaagd plafond.
• Functioneel licht is licht voor een taak: lezen, een puzzel, handwerk. Het is direct en richtbaar, en het staat dicht bij de plek waar je het nodig hebt.
• Accentlicht geeft diepte: een verlichte wand, een kast, een schilderij of een plant. Het is het licht dat een kamer ’s avonds uitnodigend maakt.

Licht.de vat het verschil tussen direct en indirect licht kort samen: direct licht is nodig voor veeleisende taken zoals lezen en schrijven, indirect licht wordt als aangenaam ervaren. Een woonkamer heeft beide nodig.

Hoeveel lichtpunten heeft een woonkamer nodig?

Begin bij de manier waarop je de kamer gebruikt, niet bij het aantal vierkante meters. Een woonkamer bestaat meestal uit een paar zones: de zithoek, de plek van de televisie, misschien een eethoek, een kast of een wand die je wilt laten zien, en de doorgang. Elke zone krijgt minstens één lichtbron, de zithoek meestal twee of drie.

De drie tot vijf lampen van licht.de zijn een ondergrens voor 20 m². Een ruimere woonkamer met eethoek komt al snel op zeven of acht lichtpunten, en dat is normaal. Hoeveel lumen de kamer in totaal nodig heeft, reken je uit in hoeveel lumen per ruimte; dit stuk gaat over de verdeling.

Hoe verlicht je de zithoek?

De zithoek is de plek waar je het langst zit, en waar slecht licht het meest stoort. Twee regels doen hier het meeste werk: het licht komt van opzij of schuin van achteren, en je ziet de lichtbron niet.

Leeslicht naast de bank of fauteuil

Zet een vloerlamp met een richtbare kop of een kap naast de stoel, iets achter je schouder. Zo valt het licht op het boek en werpen je hoofd en hand geen schaduw. Zet de lamp zo dat de onderrand van de kap ongeveer op je ooghoogte zit als je zit, zodat je er niet in kijkt; bij een gewone zithoogte is dat rond 110 tot 125 cm boven de vloer. Een vloerlamp met een lange arm die vanaf de zijkant over je schouder reikt, werkt ook bij een bank die tegen de wand staat.

Ogen worden met de jaren veeleisender. Licht.de geeft aan dat iemand van 60 ongeveer twee keer zoveel licht nodig heeft als iemand van 20 voor dezelfde taak. Een dimbare leeslamp met wat reserve is daarom geen luxe: je zet hem laag voor tv en vol voor een boek met kleine letters.

Tafellampen en vloerlampen voor de sfeer

Een tafellamp op een bijzettafel of een vensterbank geeft licht op ooghoogte en vult de hoek. Lampen met een stoffen of opaalglazen kap stralen in alle richtingen en zijn prettig om in te kijken; lampen met een kale lamp verblinden snel. Licht.de raadt aan alle lampen bij de zithoek dimbaar te maken, twee en liefst drie.

Hoe verlicht je de tv-wand zonder reflecties?

Licht.de geeft twee regels voor de televisie: richt alle lampen zo dat ze geen storende reflecties op het scherm geven, en verlicht de wand rond het toestel een beetje bij. Dat tweede punt wordt vaak vergeten. Een fel scherm tegen een donkere wand geeft een groot contrast, en je ogen schakelen voortdurend tussen beide. Zacht, diffuus licht naast of achter het scherm maakt kijken rustiger.

Reflecties ontstaan door lampen die het scherm zien en in jouw richting spiegelen, meestal spots of lampen achter of boven de bank. Een eenvoudige test: zet het scherm uit, ga op je vaste plek zitten en kijk welke lampen je in het zwarte glas ziet. Die lampen geven straks een reflectie.

Hoe gebruik je accentlicht op wanden, kasten en kunst?

Een kamer waarvan de wanden licht zijn, voelt groter aan dan een kamer waarin alleen de vloer verlicht is. Licht.de schrijft in zijn toelichting bij de Europese werkplekkennorm dat heldere ruimtes een open sfeer geven en juist bij kleine plattegronden en lage plafonds groter en minder eng lijken; thuis werkt dat net zo. Wandlampen met licht naar boven en naar beneden, spots langs de wand of een lichtlijn langs het plafond laten de wanden meedoen.

Een schilderij verlichten

Licht.de onderscheidt voor objectverlichting smalle bundels van 10 tot 30 graden, voor beelden en kleine schilderijen, en brede bundels van 30 tot 60 graden, voor grote doeken. Kies een lichtbron met een hoge kleurweergave, anders verliezen de kleuren van het werk hun echtheid. Een schilderijlamp boven de lijst of een richtbare spot in het plafond werkt allebei. Een vuistregel uit de kunstverlichting is een hoek van ongeveer 30 graden ten opzichte van de wand: steiler geeft een lange schaduw onder de lijst, vlakker geeft eerder een spiegeling in glas of vernis die je vanaf de bank ziet.

Kasten en nissen

Een ledstrip in een profiel achter een plint of onder een plank geeft een gelijkmatige lichtlijn zonder zichtbare puntjes. Hoe je de juiste strip kiest, staat in ledstrip kiezen.

Schakelen en dimmen: hoe richt je de bediening in?

De beste lampen helpen niet als je ze één voor één aan moet zetten. Plan de bediening per laag. Bij de deur hoort de schakelaar voor het algemene licht en, apart, die voor het accentlicht. Vloer- en tafellampen sluit je bij voorkeur aan op een geschakelde contactdoos: een stopcontact dat aan een wandschakelaar hangt, zodat je de sfeerlampen samen vanaf de deur aanzet. Bij een renovatie is dat goedkoop te voorzien; achteraf zijn slimme stekkers of slimme lampen een alternatief.

Dimbaarheid is in de woonkamer bijna altijd de moeite waard. Let op de combinatie van led-lamp en dimmer; hoe je flikkeren en brommen vermijdt, staat in led-lampen dimmen. Licht.de wijst ook op lichtsturingssystemen waarmee je scènes kunt opslaan: één knop voor tv, één voor lezen, één voor schoonmaken.

Welke lichtkleur kies je voor de woonkamer?

Licht.de adviseert voor woonruimtes warm wit met een kleurweergave van minstens Ra 80. In de praktijk is 2700 K de standaard voor algemeen en sfeerlicht, en mag een leeslamp naar 3000 K. Houd de lampen die je samen ziet in dezelfde lichtkleur: een plafondlamp van 4000 K naast tafellampen van 2700 K maakt de kamer onrustig. Wil je weten welke Kelvinwaarde bij welke sfeer past, gebruik dan de lichtkleur-rekentool of lees lichtkleur kiezen.

Welke fouten zie je het vaakst in de woonkamer?

1. Alles aan één schakelaar, zodat het licht altijd ofwel te fel ofwel te donker is.
2. Een raster spots in het plafond die vooral de vloer verlichten. Licht.de noemt gericht licht op de vloer weinig zinvol; spots horen bij de wand. Zie spots plannen.
3. Een leeslamp die te hoog of recht boven je hoofd staat, met schaduw op het boek of verblinding.
4. Verschillende lichtkleuren door lampen van verschillende merken en generaties door elkaar.
5. Een donkere tv-wand, met een fel scherm in een zwart vlak.
6. Kale lampen op ooghoogte zonder kap of diffuser.