Spots plannen: hoeveel, op welke afstand en met welke stralingshoek

Hoe bereken je de afstand tussen spots?

Elke spot maakt een lichtkegel. Hoe breed die kegel is, hangt af van twee dingen: de stralingshoek van de spot en de afstand tot het vlak waarop het licht valt. De stralingshoek, ook bundelhoek genoemd, is in de Europese ecodesignverordening 2019/2020 gedefinieerd als de hoek tussen de twee lijnen waarop de lichtsterkte nog 50 procent is van die in het midden van de bundel.

Daaruit volgt een eenvoudige formule voor de breedte van de lichtvlek:

breedte = 2 × hoogte × tan(stralingshoek ÷ 2)

De hoogte is de afstand tussen de spot en het vlak dat gelijkmatig verlicht moet zijn: de vloer, of een werkvlak op zo’n 75 à 80 cm. Zet je de spots precies zo ver uit elkaar als die breedte, dan geeft elke spot aan de rand van zijn vlek nog de helft van zijn licht, en vullen twee buren elkaar daar aan tot ongeveer evenveel als in het midden. Dichter bij elkaar mag; verder uit elkaar geeft lichtvlekken met donkere banden ertussen.

Twee dingen vallen op. Smalle spots van 24 tot 36 graden moeten dicht bij elkaar staan om een ruimte gelijkmatig te verlichten, en dat worden er snel veel. Bij brede bundels van 90 graden wordt de berekende afstand zo groot dat niet de bundel, maar de hoeveelheid licht bepaalt hoeveel spots je nodig hebt.

Hoeveel spots heb je nodig?

Je controleert twee dingen: of de verdeling klopt, en of de hoeveelheid licht volstaat.

De verdeling

Deel de lengte en de breedte van de ruimte door de afstand uit de tabel en rond naar boven af. Dat geeft het aantal rijen en het aantal spots per rij. Verdeel ze daarna gelijk: de afstand tussen de spots wordt de lengte gedeeld door het aantal, en de afstand tot de muur de helft daarvan.

De hoeveelheid licht

Een ruwe schatting van de gemiddelde verlichtingssterkte is: aantal spots × lumen per spot × benuttingsfactor ÷ oppervlakte. De benuttingsfactor is het deel van het licht dat effectief op het vlak terechtkomt; in een kamer met lichte wanden kun je met ongeveer 0,55 rekenen (dezelfde waarde als in de lumen-rekentool), in een donkere of hoge ruimte met minder. Hoeveel lux een ruimte nodig heeft, reken je uit met de lumen-rekentool of lees je in hoeveel lumen per ruimte.

Moet je de hele kamer met spots verlichten?

Meestal niet. Licht.de, het voorlichtingsplatform van de Duitse verlichtingsindustrie, schrijft het kort: gericht licht op de vloer heeft weinig zin. Spots doen hun werk het best dicht bij wanden, waar ze verticale vlakken verlichten, en boven plekken waar je iets doet: het werkblad in de keuken, een kast, een schilderij. Een raster van spots boven de vloer verlicht vooral de vloer en laat de wanden donker.

Plan spots daarom per functie: een rij langs de wand met kasten, twee boven het aanrecht, één of twee richtbare op een schilderij, en het algemene licht met andere lampen of met spots met een brede bundel. Zie ook woonkamerverlichting in lagen.

Hoe ver van de muur plaats je spots?

Dat hangt af van wat je wilt:

• Gelijkmatig licht in de ruimte: de helft van de onderlinge afstand.
• Een wand met lichtbogen: 30 tot 60 cm van de muur, met een gewone spot. Hoe dichter bij de wand, hoe scherper de bogen en hoe sterker de structuur van baksteen of pleister uitkomt.
• Een gelijkmatig verlichte wand: met speciale wandfluiters. Fabrikant ERCO geeft daarvoor als regel een afstand tot de muur van ongeveer een derde van de plafondhoogte, en tussen de armaturen hoogstens 1,3 keer die afstand.
• Boven een werkblad of kast: boven de voorkant, niet boven het looppad, zodat je niet in je eigen schaduw werkt.

Vermijd een spot recht boven de plek waar iemand zit of ligt, zoals boven de bank of het bed: wie omhoog kijkt, kijkt in de lichtbron. En hang geen spot zo dat hij in het tv-scherm spiegelt.

Welke stralingshoek kies je?

Voor objectverlichting maakt licht.de onderscheid tussen smalle bundels van 10 tot 30 graden, voor beelden en kleine schilderijen, en brede bundels van 30 tot 60 graden, voor grote doeken.

Richtbaar of vast, inbouw of opbouw?

Een vaste spot schijnt recht naar beneden en is de rustigste keuze voor algemeen licht. Een richtbare of kantelbare spot laat je een wand, een schilderij of een kast aanlichten; licht.de noemt kardanisch opgehangen inbouwspots als zeer goed te verstellen en te focussen. Kies richtbare spots langs wanden, ook als je nu nog niet weet wat er komt te hangen.

Inbouwspots vragen een holte boven het plafond, meestal een verlaagd plafond. Heb je een betonnen plafond zonder holte, dan zijn opbouwspots of een rail de logische keuze. Een rail heeft het voordeel dat je spots later kunt verschuiven; zie railverlichting uitgelegd.

Hoe diep moet het plafond zijn voor inbouwspots?

Kijk bij elke inbouwspot naar twee maten: de zaagmaat of gatmaat, de diameter van het gat dat je in het plafond zaagt, en de inbouwdiepte, de ruimte die de spot erboven nodig heeft. Bij een armatuur voor een losse GU10-lamp telt de lengte van de lamp mee, en de voeding van een spot op lage spanning heeft ook een plek nodig. Spots met geïntegreerde led kunnen veel ondieper: er bestaan modellen met een inbouwhoogte van 11 mm. Is je plafondholte te ondiep, kies dan zo’n platte spot, een opbouwspot of een rail.

Spots in een geïsoleerd plafond

Onder een geïsoleerd dak of een zoldervloer ligt de isolatie vaak vlak boven het plafond. Een spot geeft warmte af, en niet elke spot mag daarmee in aanraking komen. Op armaturen staat volgens de norm EN 60598 een symbool als er geen warmte-isolerend materiaal tegen de lamp of de voeding mag liggen, en een ander als de spot niet rechtstreeks in normaal ontvlambaar materiaal, zoals een houten plafond, gemonteerd mag worden. Kijk naar die symbolen en de handleiding vóór je zaagt. In een geïsoleerd plafond kies je een spot die daar uitdrukkelijk voor geschikt is, of een afdekkap die voor die combinatie bedoeld is.

Zaag je door een dampscherm, dan maak je ook een gat in de luchtdichte laag van je dak. Daarvoor bestaan luchtdichte inbouwdozen; vraag je aannemer of installateur welke past.

Welke lichtkleur, dimmer en fitting kies je voor spots?

Gebruik in één ruimte overal hetzelfde type lamp met dezelfde lichtkleur, anders zie je de verschillen naast elkaar op het plafond. Spots met dim-to-warm worden warmer als je ze dimt. Kijk voor dimmen naar de combinatie van lamp en dimmer; zie led-lampen dimmen. Een spot met een GU10-fitting laat je de lamp later vervangen; een spot met geïntegreerde led is vaak platter, maar je vervangt het hele armatuur als de led het opgeeft. Meer over fittingen staat in lampfittingen uitgelegd.

Welke fouten zie je het vaakst bij spots?

1. Een raster boven de vloer in plaats van spots langs wanden en boven werkvlakken.
2. Smalle spots voor algemeen licht, met lichtvlekken en donkere banden ertussen.
3. Spots te dicht bij de muur zonder dat je lichtbogen wilt.
4. Een spot recht boven de bank of het bed.
5. Verschillende lichtkleuren door lampen van verschillende merken.
6. De inbouwdiepte of de isolatie vergeten tot het gat al gezaagd is.