Railverlichting uitgelegd: 1-fase, 3-fase of 48 volt, en wat op wat past

Hoe werkt een railsysteem?

Een railsysteem is een aluminium profiel met geleiders erin, waarop je lampen klikt waar je ze wilt. Je verschuift een spot zonder te boren of nieuwe draden te trekken. Dat maakt rails populair boven een keukeneiland, langs een wand met kasten of kunst, en in ruimtes waarvan de inrichting nog verandert.

Elk systeem bestaat uit dezelfde onderdelen:

• De rail, in vaste lengtes van 1 tot 3 m, op het plafond geschroefd, aan kabels opgehangen of in een verlaagd plafond ingebouwd.
• De voeding of inkoppeling, het stuk waar de kabel uit het plafond op de rail aansluit. Bij 230V-rails is dat een klein aansluitstuk, bij 48V-rails een driver.
• Verbindingsstukken: recht, haaks (L), T-vormig, kruisvormig (X) of flexibel, om rails aan elkaar te koppelen en hoeken te maken.
• Eindkappen die de open uiteinden afsluiten.
• Adapters op de lampen zelf. De adapter klikt in de rail en maakt contact met de geleiders. Er bestaan ook losse adapters waaraan je een hanglamp of een ander armatuur hangt.

1-fase, 3-fase of 48 V: wat is het verschil?

Is een 1-fase-rail genoeg voor een woning?

Meestal wel. Op een 1-fase-rail branden alle lampen samen: één schakelaar, of één dimmer als de lampen dimbaar zijn. Voor een rij spots boven een keukeneiland of langs een wand met kasten is dat precies wat je wilt. De rail is smal en de keuze aan spots, met GU10-, G9- of E27-fitting of met ingebouwde led, is groot.

De grenzen van zo’n systeem liggen ver weg. Lucide geeft voor zijn TRACK-systeem op dat een rail tot 400 m lang kan zijn, met hoogstens vijf lampen per meter en samen hoogstens 3500 W. In een woning kom je daar niet in de buurt. De praktische grens is het aantal spots dat je wilt zien.

Wanneer kies je een 3-fase-rail?

Als je op één rail meer dan één groep lampen apart wilt schakelen. Een 3-fase-rail heeft drie circuits. Op elke adapter kies je met een schuifje of draaiknop op welk circuit de lamp zit. Zo kunnen de spots op de wand, de spots boven de tafel en een hanglamp op dezelfde rail toch elk een eigen schakelaar of dimmer hebben.

De naam is misleidend: je hebt thuis geen driefasige aansluiting nodig. De drie circuits kunnen vanuit dezelfde fase gevoed worden, elk via een eigen schakelaar of dimmer. Wel moeten er genoeg draden naar het plafond lopen. Laat een elektricien dat bekijken voor je kiest. In woningen zie je ze vooral in grote open ruimtes; in winkels zijn ze gebruikelijk.

Wat is een 48V-rail, en wanneer kies je die?

Bij een 48V-rail zet een driver de netspanning om in 48 V gelijkspanning. Op de rail zelf staat dus geen 230 V. De lampen zijn vaak klein en hechten met een magneet; je klikt ze erin of erop en schuift ze op hun plaats.

Lucide beschrijft zijn LINIAL-systeem zo: een driver van 200 W voedt de hele rail met 48 V, en stuurt in combinatie met een gateway elke lamp apart aan via Zigbee. Het werkt met platformen als Tuya Smart en Hue, laat elke lamp apart schakelen en dimmen, en bewaart lichtscènes. De driver is er als inbouwversie, die in het plafond verdwijnt, en als opbouwversie. Dimmen gebeurt via de app: volgens Lucide werkt de driver niet met een gewone wanddimmer.

Spectrum heeft een 48V-rail met een driver die in de rail zelf klikt, en magnetische ledmodules van 30, 60 en 90 cm, die volgens de productgegevens 980, 1800 en 2300 lumen geven.

De beperking zit in de driver. Alles op de rail samen mag zijn vermogen niet overschrijden.

Passen spots van het ene merk op de rail van het andere?

Ga ervan uit van niet. Een adapter is gemaakt voor de vorm van één railprofiel en voor de plaats van de geleiders erin. Lucide noemt zijn TRACK-onderdelen compatibel met de hele TRACK-reeks; over rails van andere merken zegt het niets, en dan ga je daar ook niet van uit. Bij 48V-rails zijn de systemen volledig gesloten: driver, rail en lampen komen van één fabrikant.

Hoe nauw dat luistert, zie je aan dezelfde spot in twee uitvoeringen. Fantasia verkoopt zijn Oryx-railspot in een versie voor zijn monofase rail en in een versie voor het Micro Line-systeem. Het armatuur is hetzelfde, de adapter niet.

Bij 3-fase-rails volgen meer fabrikanten dezelfde profielen, en een adapter vermeldt dan op welk systeem hij past. Staat jouw railsysteem er niet bij naam bij, dan past hij niet. Er bestaan ook losse adapters om een armatuur van een ander merk aan je rail te hangen; die moeten dan wel bij jouw rail horen.

Hoe plan je een rail?

Waar komt de rail?

Een rail hoort bij wat hij moet verlichten: evenwijdig aan de wand met kasten of kunst, boven het keukeneiland of boven de tafel. Een rail in het midden van een kamer verlicht vooral de vloer.

Hoe ver van de muur?

Voor licht op een wand of een schilderij werkt een hoek van ongeveer 30 graden ten opzichte van de wand. Je rekent de afstand uit met het hoogteverschil tussen plafond en het midden van wat je verlicht.

Hoeveel spots?

Dat hangt af van de bundelhoek en van wat je verlicht. Als richtgetal: een spot per 60 à 100 cm rail voor een wand of een rij kasten, en een spot per voorwerp voor kunst. Reken het uit met de spotcalculator, en lees spots plannen voor bundelhoeken en afstanden.

Waar komt de stroom op de rail?

Meestal op de plaats van het bestaande lichtpunt. Van daaruit loopt de rail één kant op, of naar twee kanten met een voeding in het midden. Let bij het bestellen op de richting: voedingen en haakse verbindingsstukken bestaan in een linker- en een rechteruitvoering, omdat de geleiders in het profiel niet symmetrisch liggen. Bestel je de verkeerde richting, dan past het stuk niet aan de kant waar de rail moet komen.

Op het plafond, aan kabels of ingebouwd?

Een rail op het plafond is het eenvoudigst. Bij een hoog plafond hang je hem aan kabels, zodat het licht dichter bij de tafel of het werkblad komt. Een inbouwrail werk je in een verlaagd plafond van gipsplaat; plan die vóór het plafond dicht gaat.

Railspots met fitting of met ingebouwde led?

Een railspot met een GU10-fitting laat je zelf de lamp kiezen: lichtkleur, bundelhoek, kleurweergave, en later een betere lamp. Dat is soepel, maar de spot is iets groter, want de lamp moet erin passen. Een railspot met ingebouwde led is compacter, heeft vaak een betere optiek en geeft meer licht voor zijn maat. Lichtkleur en bundel liggen dan wel vast.

Voor kunst en kasten, waar je met de bundel wilt spelen, is een spot met fitting handig. Voor een strakke lijn boven een eiland, waar alle spots hetzelfde doen, is ingebouwde led vaak mooier.

Hoe dim je railverlichting?

Op een 1-fase-rail dim je alle lampen samen met een leddimmer in de muur, op voorwaarde dat alle lampen dimbaar zijn en van hetzelfde type. Op een 3-fase-rail kan elk circuit een eigen dimmer krijgen. Een DALI-rail en een 48V-rail met app dimmen per lamp. Wat er bij fasedimming mis kan gaan, staat in ledlampen dimmen.

Wie installeert de rail?

Een rail tegen het plafond schroeven en spots erop klikken kun je zelf. De aansluiting op de elektrische installatie is werk voor een elektricien, zeker bij een 3-fase-rail met meerdere geschakelde draden of bij een 48V-driver die in het plafond komt. Schakel bij elke ingreep de groep uit in de zekeringkast.

Welke fouten maken mensen het vaakst met rails?

1. Onderdelen van verschillende systemen. Een spot van een ander merk of een andere reeks past niet, ook al lijkt het profiel gelijk.
2. De verkeerde richting. Linker- en rechtervoedingen en haakse stukken worden door elkaar besteld.
3. Te dicht bij de muur. Het licht valt steil, met harde schaduwen en een hete vlek.
4. De driver vergeten. Bij een 48V-rail telt het vermogen van alle lampen samen, ook de hanglampen.
5. De eindkap vergeten. Een open uiteinde is lelijk en laat stof in het profiel.