Lampfittingen uitgelegd: E27, E14, GU10, G9 en de rest herkennen

Hoe lees je de naam van een fitting?

De naam van een fitting bestaat uit een of twee letters en een getal. De letters zeggen hoe de lamp vastzit, het getal is een maat in millimeter.

• E staat voor Edison, de schroeffitting. Het getal is de diameter van de schroefdraad: E27 is 27 mm, E14 is 14 mm.
• G staat voor een fitting met pinnen. Het getal is de afstand tussen de pinnen: 9 mm bij G9, 4 mm bij G4, 13 mm bij G13.
• GU is een pinfitting waarvan de pinnen verdikt zijn, zodat de lamp vastklikt of vastdraait: GU10 en GU5.3.
• GX en GY zijn varianten met een andere pinvorm, zoals GX53 en GY6.35.
• B is een bajonetfitting die je indrukt en verdraait, zoals de BA15d van kleine signaallampjes.
• R7s is een staaflamp met een contact aan beide uiteinden.

Naast de fitting heeft een lamp een vormcode. De letter is de vorm, het getal de diameter. A60 is de klassieke peer van 60 mm, G45 en G95 zijn bollen van 45 en 95 mm, C35 is een kaarslamp van 35 mm, P45 een kogellamp, ST64 een langwerpige lamp van 64 mm breed. Bij reflectorlampen is het anders: AR111 is 111 mm breed, en MR16 en MR11 tellen in achtsten van een inch, wat neerkomt op ongeveer 50 en 35 mm. Een MR16 is dus een vorm, geen fitting: hij bestaat met GU10 en met GU5.3.

Welke fitting zit waar, en wat vervangt hem?

E27 en E14: de schroeffittingen

De meeste hanglampen, vloerlampen en tafellampen hebben een E27-fitting, kroonluchters en kleine wandlampen vaak E14. Voor allebei bestaat een ledlamp in elke vorm, lichtkleur en sterkte, dimbaar of niet. Kies op lumen en op maat, niet op watt. Een gloeilamp van 60 W vervang je door een ledlamp van minstens 806 lumen; de omrekentabel staat in hoeveel lumen per ruimte.

Let bij E27 op de afmetingen van de lamp. Een bol van 125 mm of een langwerpige filamentlamp steekt in een kleine kap vaak onderuit. Bij open hanglampen met een zichtbare lamp is de vorm juist het punt: de lamp is dan onderdeel van het ontwerp.

Op veel armaturen staat bij de fitting een maximum, zoals “max. 40 W”. Dat getal gaat over de warmte van een gloeilamp, die de kap, de kabel en de fitting mogen verdragen. Een ledlamp van 5 W blijft daar ruim onder. Het maximum zegt niets over hoeveel licht je mag gebruiken.

GU10 en GU5.3: twee spotfittingen die je niet mag verwarren

Beide spots zijn ongeveer 50 mm breed en zien er van voren hetzelfde uit. Kijk naar de pinnen. Een GU10 heeft twee korte pinnen met een verdikte kop: je drukt de lamp in en draait hem een kwartslag. Hij werkt rechtstreeks op 230 V. Een GU5.3 heeft twee dunne rechte pinnen die je in de fitting steekt, en werkt op 12 V via een transformator. In de handel heet die laatste vaak MR16, al is MR16 strikt genomen de vorm.

Bij GU10 is de lengte de valkuil. Een ledspot heeft achteraan een koellichaam en is daardoor vaak een paar millimeter langer dan de halogeenspot die eruit komt. In een ondiepe inbouwspot of een kleine railspot past hij dan niet, of drukt hij tegen de veer. Meet de diepte voor je bestelt; bij ledspots staat de lengte bij de afmetingen.

Bij GU5.3 is de transformator de valkuil. Elektronische transformatoren voor halogeen zijn gemaakt voor lampen van tientallen watt en hebben een minimale belasting, die op het etiket staat. Met een ledlamp van 5 of 6 W zit je daar vaak onder. Het gevolg is flikkeren, een lamp die even aanspringt en weer uitgaat, of helemaal geen licht. Er zijn twee nette oplossingen: de transformator vervangen door een ledvoeding van 12 V gelijkspanning, of de fitting laten ombouwen naar GU10, zodat de transformator verdwijnt. Allebei is werk voor een elektricien.

Een AR111 is een grotere reflectorlamp van 111 mm. Ook die bestaat in twee uitvoeringen: met een G53-fitting op 12 V en met een GU10-fitting op 230 V. Kijk naar het oude exemplaar voor je een nieuw bestelt.

G9 en G4: kleine capsules

Een G9 is een capsule met twee gebogen draadlussen die je in de fitting duwt. Hij werkt op 230 V en zit vooral in kleine wandlampen en in hanglampen met veel lichtpunten. Een G4 heeft twee dunne rechte pinnetjes en werkt op 12 V, meestal in kastverlichting of kleine leeslampjes.

Halogeen-G9 en halogeen-G4 mogen sinds 1 september 2023 niet meer in de EU op de markt komen. De ledvervangers zijn vaak langer of dikker dan de oude capsule, omdat de elektronica en de koeling ergens moeten zitten. In een smal glazen kapje of een kleine bol is dat de beperking. Meet de ruimte, en kies in gesloten kapjes een lamp met een laag vermogen: in een klein afgesloten volume loopt de temperatuur snel op, en warmte verkort de levensduur van een led. Niet elke led-G9 is dimbaar; dat staat op de verpakking.

R7s: staaflampen in uplighters en wandlampen

De R7s is een staaf met een contact aan beide uiteinden, meestal 78 of 118 mm lang. Je vindt hem in uplighters, wandlampen die licht naar boven en beneden geven, en bouwlampen. Halogeenstaven van meer dan 2700 lumen zijn sinds 1 september 2021 uit de handel; zwakkere halogeenstaven mogen volgens licht.de nog verkocht worden.

Led-R7s bestaat, maar is dikker dan de dunne halogeenstaaf. In smalle armaturen met een glazen afdekking past hij niet altijd. Een armatuur dat al een ledstaaf bevat, zoals de wandlamp hieronder, is dan de eenvoudigere keuze.

GX53: de platte schijf

Een GX53-lamp is een platte schijf met twee pinnen aan de achterkant. Je duwt ze in de fitting en draait ze vast. Ze werkt op 230 V en zit in ondiepe inbouwspots en in een deel van de hanglampen. Omdat de lamp plat is, blijft het armatuur laag. Een vervanger koop je als ledschijf met dezelfde fitting; let op de lichtkleur, want die verschilt tussen merken.

G13: tl-buizen vervangen door ledbuizen

De G13 is de fitting van de tl-buis van 26 mm, de T8, met twee pinnen aan elk uiteinde, in lengtes van 60, 120 en 150 cm. T8-tl-buizen mogen sinds 25 augustus 2023 niet meer in de EU op de markt komen, omdat ze kwik bevatten. Een ledbuis van dezelfde lengte past in hetzelfde armatuur, maar hoe je hem aansluit, hangt af van het voorschakelapparaat dat erin zit.

• Bij een oud armatuur met een starter en een magnetisch voorschakelapparaat vervang je meestal de starter door een ledstarter of brugje dat bij de ledbuis hoort.
• Bij een armatuur met een elektronisch voorschakelapparaat heb je een ledbuis nodig die daarmee werkt, of moet het armatuur omgebouwd worden zodat de buis rechtstreeks op 230 V komt.

Ombouwen is werk voor een elektricien. Een omgebouwd armatuur hoort een duidelijk label te krijgen, zodat niemand er later een tl-buis in zet. Vaak is een nieuw waterdicht ledarmatuur voor garage of berging even duur en eenvoudiger.

Geïntegreerde led: geen fitting, wel vervangbaar?

Steeds meer armaturen hebben geen fitting meer: de leds zitten op een printplaat in het armatuur, gevoed door een driver. Dat geeft vlakkere en kleinere ontwerpen en vaak betere optiek. Het nadeel was lang dat je bij een defect het hele armatuur weggooide.

Daar zijn sinds 1 september 2021 Europese regels voor. Volgens artikel 4 van de ecodesignverordening 2019/2020 moeten lichtbronnen en losse drivers in een armatuur vervangbaar zijn met gewoon verkrijgbaar gereedschap en zonder het armatuur blijvend te beschadigen, tenzij de fabrikant technisch kan verantwoorden waarom dat niet kan. De koper moet dat kunnen lezen in de handleiding, en bij verkoop aan consumenten op de verpakking, minstens met een pictogram. Kijk dus bij een armatuur met geïntegreerde led in de handleiding wat er vervangbaar is.

Kan de led niet uit het armatuur gehaald worden om hem te controleren, dan geldt het hele armatuur als lichtbron en krijgt het een eigen energielabel. Meer daarover in het energielabel voor verlichting.

Welke lampen mogen niet meer verkocht worden?

De Europese Unie haalt lampen in stappen uit de markt: via de ecodesignregels omdat ze te veel stroom gebruiken, en via de RoHS-richtlijn omdat ze kwik bevatten. Wat al in een winkel ligt, mag verkocht worden, en wat je thuis hebt, mag je gewoon gebruiken. Nieuwe exemplaren komen er niet meer bij.

Wie nog halogeenlampen gebruikt, betaalt daarvoor vooral in stroom: een halogeenspot van 50 W verbruikt ongeveer tien keer zoveel als een ledspot met hetzelfde licht. Wat dat per jaar scheelt, staat in wat LED echt bespaart.

Hoe vind je de fitting zonder de lamp eruit te halen?

Bij een armatuur dat je al hebt, staat de fitting meestal op een sticker in de kap of naast de fitting, samen met het maximale vermogen. Bij een nieuwe lamp staat hij in de productgegevens. Twijfel je, draai dan de oude lamp uit: de code staat bijna altijd op de voet of op de rand van de reflector, en anders zeggen de vorm van de pinnen en een liniaal genoeg.

Twee controles voor je bestelt: de spanning (230 V of 12 V) en de ruimte rond de lamp. De fitting zegt wat er past, de ruimte zegt of hij erin past.